ลูกคิดจีน (คู่)

ลูกคิดสองอันที่จัดแสดงมีขนาดต่างกัน แต่โครงสร้างเหมือนกันคือกรอบไม้ทาสีดํา ภายในแบ่งเป็นสองชั้นด้วยคานกลาง ชั้นบนมีเม็ดสองเม็ดต่อแกน ชั้นล่างมีห้าเม็ด ตามระบบ ๒ บน ๕ ล่าง อันเป็นแบบแผนของลูกคิดจีนดั้งเดิมที่ใช้กันมาตั้งแต่ราชวงศ์หมิง มุมกรอบหุ้มด้วยโลหะทองเหลืองเพื่อความทนทาน และมีแผ่นโลหะสลักติดไว้กลางคานสําหรับระบุยี่ห้อหรือชื่อร้าน เม็ดลูกคิดสีดําสนิทและมีผิวมันจากการสัมผัสซ้ำ ๆ ตลอดหลายปี

เหตุที่ลูกคิดจีนมีเม็ดมากกว่าที่จําเป็นในระบบเลขฐานสิบ เป็นเพราะเดิมทีต้องใช้คํานวณหน่วยน้ำหนักและเงินตราจีนที่เป็นฐานสิบหก คือหนึ่งชั่งเท่ากับสิบหกตําลึง ลูกคิดแบบ ๒ บน ๕ ล่างจึงรองรับการคิดทั้งสองระบบได้ในเครื่องเดียว รายละเอียดเล็ก ๆ นี้เป็นร่องรอยของระบบเศรษฐกิจเก่าที่ยังคงฝังอยู่ในเครื่องมือ แม้ผู้ใช้ในยุคหลังจะไม่ได้ใช้ความสามารถส่วนนั้นแล้วก็ตาม

ลูกคิดคือเครื่องมือคู่ชีวิตของพ่อค้าจีนโพ้นทะเล ร้านค้าในเยาวราช ทรงวาด สําเพ็ง และตลาดหัวเมืองทั่วประเทศใช้ลูกคิดคิดบัญชีมาจนถึงราวทศวรรษ ๒๕๓๐ ก่อนเครื่องคิดเลขไฟฟ้าจะเข้ามาแทนที่ ผู้ที่ชํานาญจริงสามารถดีดลูกคิดได้เร็วกว่ากดเครื่องคิดเลข และแม่นยํากว่าเพราะมองเห็นตัวเลขทั้งจํานวนอยู่ตรงหน้าตลอดเวลา

ในเชิงการศึกษา การดีดลูกคิดถูกถือเป็นทักษะพื้นฐานที่ต้องฝึกควบคู่กับการท่องอักษร เด็กชายจีนจํานวนมากถูกให้นั่งดีดลูกคิดหลังเลิกเรียนเพื่อเตรียมสืบทอดกิจการของวงศ์ตระกูล โรงเรียนจีนในไทยหลายแห่งเคยบรรจุวิชานี้ไว้ในหลักสูตร และมีการจัดแข่งขันคิดเลขด้วยลูกคิดเป็นประจํา ทักษะดังกล่าวยังส่งผลต่อการคิดเลขในใจ เพราะผู้ฝึกจะสร้างภาพลูกคิดขึ้นในความคิดและดีดในจินตนาการได้โดยไม่ต้องมีอุปกรณ์จริง